ایران، علی الخصوص گردشگری مذهبی آن باز می کند. هم اکنون در دنیا بیش از یک میلیارد و نیم مسلمان وجود دارد که نزدیک به سیصد میلیون آن ها شیعه هستند. با نگاهی به آمار مسلمانان و شیعیان جهان به درستی روشن می گردد که سهم ایران از گردشگری مذهبی در مقایسه با همتای خود عربستان بسیار بسیار ناچیز بوده است و با وجود قرابت مذهبی و فرهنگی که میان ایران و بسیاری از کشورهای مسلمان و غیر مسلمان نشین وجود دارد، باز هم اماکن مقدسه ی ایران شانسی در این رقابت ندارد.
بارگاه مقدس حضرت امام رضا (ع) ، حضرت معصومه (س) و شاه چراغ از نمونه های مهم و شناخته شده ی گردشگری مذهبی ایران است. هر سال شاهد بازدید هزاران زائر اهل بیت از این مکان های مذهبی هستیم. البته مکان ها و بارگاه های مذهبی بسیاری در اقصا نقاط این سرزمین وجود دارد ولی اغلب آن ها گمنام و در حد بازدیدهای محلی باقی مانده اند. گردشگري مذهبی در ایران با وجود 8 هزار و 919 مکان مذهبی مقدس، هنوز فاقد ساماندهی و برنامه ریزي مشخص بوده و این وضعیت حتی در شهرهاي زیارتی مهمی چون مشهد و قم نیز مشاهده می شود. این در حالی است که از این تعداد، حداقل 4 هزار و 319 اثر در زمره آثار ثبت شده در فهرست میراث ملی نیز قرار دارند و علاوه بر داشتن جاذبه زیارتی، داراي جاذبه هاي فرهنگی و تاریخی هم هستند. تقریبا براي هیچ یک از این 8 هزار و 919 نقطه، برنامه مشخصی از نظر توسعه گردشگري تعریف نشده است ( فیض آبادی و محبوب، 1390: 5).
مشهد یکی از شهرهای بزرگ مذهبی کشور محسوب می شود. محمد قانعی رئیس هتلداران خراسان رضوی به آمار 350 تا 500 هزار نفری گردشگران خارجی در مقابل بازدید میلیونی گردشگران داخلی از بارگاه امام رضا (ع) در سال 91 خبر می دهد. جای تاسف بسیار دارد که به گفته ی وی این شهر می تواند پذیرای 10 میلیون زائر از سراسر دنیا باشد (امینی فرد، 1391: 4) ، در حالی که این رقم از چند صد هزار تا در سال فراتر نمی رود. شایان ذکر است که این موضوع دلایل مختلفی دارد که بایستی توسط مسولان ذیربط به صورت جدی حل و فصل شود.
گردشگري مذهبی از نظر اهداف و انگیزه هاي سفر به سه دسته کلی تقسیم می شوند:
سفرهاي عبادي و زیارتی شامل سفر براي زیارت خانه خدا (سفر حج )، زیارت اماکن و بقاع متبرکه، زیارت آرامگاه ها و قبور و … می شود
سفر به منظور شرکت در کنفرانس ها، جلسات و جشن هاي مذهبی
سفر به منظور بازدید از آثار تاریخی و معماري اماکن مذهبی و زیارتی ( فیض آبادی و محبوب، همان: 3)
با توجه به انگیزه های گردشگری مذهبی ایران ذکر این مطلب الزامی است که علاوه بر سفرهای زیارتی به اماکن مقدسه ی ایران و همایش های متفاوتی که در این راستا برگزار می گردد، ایران دارای اماکنی مقدسه ای برای ادیان دیگر نیز می باشد. به گفته ی دکتر محیط طباطبایی «ایران سرزمین ویژه ای برای همه ی ادیان توحیدی و فرقه های مذهبی است، چراکه علاوه بر جاذبه های مذهبی برای شیعیان، آرامگاه 10 پیامبر یهود و همچنین تعداد زیادی از لیساهای تاریخی را در خود جای داده که متاسفانه در این زمینه اطلاع رسانی نشده است» ( امینی فرد، همان: 4) و یا کمتر کسی می داند که آرامگاه برادر امام حسین (ع) یعنی «محمد حنیفه» در جزیره ی خارک قرار دارد. از این دست مکان ها در ایران بسیار است که در زیر به چند نقطه که شهرت بیشتری دارند اشاره می نمایم:
زیارتگاه پیرنارکی متعلق به زرتشتیان یزد بوده است و در شهر مهریز یزد و در مسیر چند روستای کوچک اما زیبای این شهرکویری واقع شده است. این مکان مهمترین عبادتگاه زرتشتیان جهان به شمار می آید و البته در کنار آن پیر سبز چکچکو در شهرستان اردکان هم از دیگر عبادتگاه های مخصوص پیروان این دین به حساب می آید.
آرامگاه یا بُقعه اِستِر و مردخای جزء مهم‌ترین زیارتگاه های یهودیان ایران و جهان است. این مقبره جزء آثار میراث فرهنگی ایران ثبت شده‌است. وجود این زیارتگاه، عامل مهمی در شکل گیری و تداوم حضور جامعه یهودی در همدان بوده‌است. مقبره استر و مردخای در مرکز شهر همدان، ابتدای خیابان دکتر شریعتی قرار دارد.
روستای تاریخی و قدیمی عقدا در یزد كه نیمی از ایرانیان نیز تاكنون نام این روستا را نشنیده‌اند همه ساله تعدادی از زرتشتیان هند به این روستا آمده و در غار شكفت یزدان در كنار این روستا، شبی را سپری می‌كنند و آیین های مذهبی خود را انجام می دهند.

9

ایالت Sabah Saravak

قبیله های متنوع فرهنگی Ibans، Kadazans، Kadazandusun و کنیایی، هنرهای نمایشی و روستای فرهنگی ساراواک و بسیاری دیگر

منبع: (tourism Malaysia, 2009)
آنچه در بالا ذکر شد تنها بخش کوچکی از مناطق فرهنگی و گردشگری این کشور است.
روستای فرهنگی ساراواک که به “موزه زندگی” معروف است، برای حفاظت و نمایش میراث فرهنگی ساراواک تاسیس شده است. این روستا در پانتای دامای واقع در سانتوبونگ، در 32 کیلومتری مرکز ایالتی کوچینگ، واقع شده است و محل بی نظیری برای آشنایی با فرهنگ و شیوه زندگی محلی است. حدود 150 نفر در آن زندگی می کنند و فعالیت های سنتی روزانه اقوام مختلف ساراواک را به تصویر می کشند از قبیل روند ساخت ساگو و صنایع دستی. این افراد لباس های سنتی برتن کرده و برای بازدیدکنندگان رقص هایی را اجرا می کنند. ساکنین روستا درباره فرهنگ ها و شیوه های زندگی سنتی خود اطلاعاتی را در اختیار گردشگران قرار می دهند و گردشگران می توانند نمونه هایی از ساختمان هایی که نماینده هر یک از اقوام اصلی ساراواک هستند را مشاهده کنند؛ از قبیل خانه های طویل ایبان، بیدایو و اورانگ اولو، یک خانه بلند ملانائو و یک مزرعه چینی. این روستا یک سالن تئاتر نیز دارد که در آنجا رقص های محلی چندفرهنگی اجرا می شود. حتی می توان در روستای فرهنگی ساراواک، به سبک سنتی ایبان، مالای، بیدایو یا اورانگ اولو ازدواج کرد. معمولا از مهمانان دعوت می شود تا در مراسم شبانه شرکت کنند و یک نوع شراب برنج به نام تواک که ساخته خود ایبان است را بنوشند (Visitmalaysia, 2013). روستای ساراواک تنها یکی از 67 مقصد گردشگری فرهنگی کشور مالزی است که علاوه بر مقاصد فرهنگی، مالزی برگزارکننده ی جشنواره های بسیاری در طول سال است که بر پایه ی فرهنگ های گوناگون خود این مراسم انجام می شود.
جشنواره های کوالالامپور،
رقص بن،
جشن جهانی یونسکو،
جشنواره صباح ،
پونگال،
رنگ های مالزی وان،
جشن رودخانه ملاکا،
تایپوسام،
جشن فانوس ها
و ده ها فستیوال رسمی و صدها جشن محلی دیگر از آن جمله هستند. امسال در ماه ژوئیه اولین جشنواره گردشگری هنرهای معاصر مالزی نیز برگزار می شود.
گردشگری فرهنگی مالزی این مطلب را خاطر نشان می کند که میراث فرهنگی و تنوع قومی آن یکی از جاذبه های اصلی این کشور در بخش گردشگری است. موزه های این کشور نیز بر تنوع فرهنگی این کشور صحه می گذارد. چنانچه وقتی وارد وب سایت اصلی گردشگری مالزی می شویم، شعار آن ها چندفرهنگ گرایی است و در صفحه نخست آن اینگونه می خوانیم «مالزی دیگ درهم جوشی از نژادها و مذاهب، جایی که مالایی‌ها، هندی‌ها، چینی‌ها و گروه‌های قومی بسیار زیاد دیگر با صلح و صفا در کنار هم زندگی می‌کنند. چند فرهنگی بودن نه تنها مالزی را به بهشت هنر آشپزی تبدیل کرده، بلکه همچنین مالزی را به محل برگزاری صدها جشنواره هزار رنگ بدل ساخته است. جای تعجب ندارد که ما عاشق جشن گرفتن و معاشرت هستیم. مردمان مالزی، آدم‌هایی راحت، خونگرم و صمیمی هستند». به نوعی می توان اینگونه استنباط کرد که گردشگری فرهنگی در این کشور سهم بسیار بالایی را به خود اختصاص داده است.
4-3 گردشگری مذهبی مالزی
مالزی به دلیل تاریخ پر پیج و تابش و قرارگیری قومیت ها و نژادهای مختلف در این سرزمین همواره از فرهنگ سایر مردمان تاثیر گرفته است. یکی از این تاثیرات، تاثیرات مذهبی است. در سرتاسر این کشور شاهد مساجد، معابد و کلیساهایی هستیم که روزگاری محل عبادت مردم عصر خود بوده است و اکنون یک جاذبه ی گردشگری نیز به حساب می آید. در جهان امروز وجود اماکن مقدس، علاوه بر زیارت و انجام آداب و سنن دینی دارای ارزش تاریخی، معماری و سمبلیک نیز هستند. از این رو شاید گردشگری مذهبی آن طور که شاید و باید مانند گذشته وجود نداشته باشد ولی با این حال گروه زیادی از گردشگران، علاوه بر انگیزه های خود، به دلیل قرابت مذهبی و فرهنگی، نسبت به دیدن این اماکن اقدام می کنند. مالزی از همه ادیان بزرگ جهان دارای نمایندگی قابل توجهی است، طرفداران اصلی هر یک از ادیان تا حد زیادی منعکس کننده شخصیت چند قومی از جمعیت این کشور است. تنوع مذاهب موجود در مالزی بازتاب مستقیم تنوع نژادهایی است که در آن زندگی می کنند. تجلي مذاهب در مالزي نسبت به ديگر كشورهاي مشابه خيلي راحت تر است، چراکه مي توانيد آن را در طرح های معماری حیرت آوري در مساجد اسلامی، معبدهای بودایی و معابد هندوها و در کلیسا های مسیحی ها در سراسر كشور مالزی مشاهده كنيد. کک لوک سی که به معبد “سوپریم بلیس” نیز معروف است، بزرگترین معبد بودا در جنوب شرق آسیا و بدون شک یکی از معروفترین معبدها در پنانگ است و ایین بودایی در آن انجام می شود. معبد کوان ین (معبد الهه رحمت)، غارهای باتو ( زیارتگاه های هندوها)، معبد سام پو تونگ، مسجد کاپیتان کلینگ، کامپونگ هولو، مسجد آبی ، مسجد ملی و ابوبکر نیز از جاذبه های مذهبی هستند که هم توسط مردم مالزی و هم گردشگران کشورهای دیگر مورد بازدید قرار می گیرند.
اگرچه اسلام دین رسمی کشور مالزی است اما آزادی مذهب تضمین شده است. از این رو با بسیاری از فرهنگ های موجود همکاری می شود تا جشن ها و مراسم آیینی خود را انجام دهند. مالزی به طور طبیعی دارای بی شمار جشنواره در طول سال است. جشنواره های عمده عبارتند از:
عید فطر هاری رایا (مراسم بعد از حج و قربانی کردن گاو)،
عید قربان (فلاح زاده، 1383: 24)
سال نو چینی
دیپاوالی (جشن عبادت هندوها)،
کریسمس،
Vasakhi،
Hari Gawai،
دایاک
Tadau Ka’amatan،
جشنواره رقص بن (هر تابستان برای سپاسگزاری و بزرگداشت اجداد و نیاکان برگزار می شود

)
و تایپوسام ( مراسم توبه هندوها) (Visit Malaysia, 2013).
برگزاری جشن ها و مراسم مذهبی مختلف در این کشور علاوه بر مسافران داخلی و درون مرزی، گردشگران خارجی را هم به این مراسم دعوت می کند. از آنجایی که مذهب خود یکی از شاخصه های فرهنگ است، نمی توان به درستی میان گردشگری فرهنگی و گردشگری مذهبی تمیز قائل شد. از این رو بسیاری از اماکن، جشنواره ها و مراسم کشور مالزی علاوه بر فرهنگی بودنشان، رنگ و بویی مذهبی نیز دارد. به دلیل قرارگیری مذاهب بزرگ جهان کنار یکدیگر، فرصتی به وجود آمده است که بسیاری از گردشگران می توانند جدای از انگیزه ی سفر خود، مراسم مذهبی خویش را نیز انجام دهند.

لازم به ذکر است که اگرچه چندفرهنگی در انگلستان به طور معمول یک واقعیت فردی شناخته می شود ولی به طور رسمی در قانون اساسی، قوه مقننه یا مجلسس آن مورد تایید قرار نگرفته است. در واقع گفتمات سیاست های چندفرهنگی این کشور تمایل به سیاست تمرکز دارند (Erin, 2011) ، با این حال چند سازمان دولتی و وزارتخانه مربوط به سیاست های چندفرهنگی جوامع و دولت های محلی است (Department for Communities and Local Government. 2009). علاوه بر آن کمیسیون برابری و حقوق بشر در سال 2007 ایجاد شد که مسئولیت مسادل مربوط به عدالت، تبعیض و حقوق بشر را دارد (Equality and Human Rights Commission. 2009) که سیاست های چندفرهنگی را در بخش های مختلف اجتماعی و فرهنگی انجام می دهند.
کشور انگلستان سیاست های متنوعی در زمینه های مختلف چندفرهنگ گرایی انجام می دهد. این سیاست ها را در رسانه های آن ها به وضوح می توان مشاهده کرد. شبکه بی بی سی یکی از مهمترین شبکه های تلویزیونی، بازتابی از جوامع قومی، مذهبی ( هندو، اسلام، بودائیسم) و غیر مذهبی (سکولاریسم) را به نمایش می گذارد (BBC, 2010a).
قوانین مربوط به عدم ممنوعیت لباس قومی، مذهبی و محلی در بسیاری از مراکز شهری نیز از نمونه های سیاست های چندفرهنگی است (United Kingdom Employment Act, 1989).
شهروندان انگلیسی می توانند علاوه بر این کشور، شهروند دو یا چند کشور دیگر نیز باشند. این موضوع خللی در حقوق شهروندی این افراد وارد نمی کند (Haward, 2005).
بودجه های مختلفی برای فعالیت هنرهای قومی به سازمان های مربوط به امور چندفرهنگی داده می شود (Fisher et al. 1994).

کشورهای ورودی

عراق

آذربایجان

ترکیه

افغانستان

پاکستان

ترکمنستان

عربستان

کویت

بحرین

تعداد گردشگران

705.401

389.584

226.883

197.161

105.749

800.616

79.219

40.84

30.720

منبع: (خبرگزاری فارس، 1392).
جدول گردشگران ورودی سال 1391 ایران، گواه این مطلب است که قرابت فرهنگی می تواند عاملی تاثیرگذار در میزان جذب گردشگران هم فرهنگ باشد. نگاهی به این کشورها یادآور این موضوع می گردد که درست گردشگران کشورهایی بیشترین سهم گردشگری ایران را تشکیل می دهند که به نوعی با قومیت های ایران همپوشانی دارند.
کرد های عراق و ترکیه، ترک های آذربایجان و ترکیه، عرب های عراق، عربستان، کویت و بحرین، ترکمن های ترکمنستان و بلوچ های افغانستان و پاکستان، هر یک با قومیت های ایرانی نزدیکی بسیاری دارند. وجود حس مشترک میان گردشگران و ایرانیان، به لحاظ وجود، زبان، مذهب، قومیت و مظاهر و شعائر فرهنگی مشترک، همگی مسیری را برای جذب هر چه بیشتر این گردشگران فراهم می کند. از این روست که بالاترین سهم گردشگری ایران به این کشورها اختصاص یافته است.
تنوع فرهنگی در انگلستان
6-1 سیاست های چندفرهنگی انگلستان
کشور انگلستان به لحاظ موقعیتی که با قومیت های مختلف و امواج مهاجران نیروی کار (بویژه بعد از جنگ جهانی دوم به بعد از آسیای جنوبی و کارائیب و اخیرا مهاجران اروپای شرقی دارد، حائز موقعیت خاصی است. تنوع فرهنگی فزاینده انگلستان امری معاصر است و آغاز آن مربوط به دهه های 50 و 60 میلادی می شود. با آغاز موج اول مهاجران به این کشور سیاست های نژادپرستی هم افزایش پیدا کرد و گروه ها و اقلیت های قومی در ساختاری نابرابر در تمام زمینه ها قرا گرفتند که از آن جمله قوانین نابرابر جوامع سیاه و سفیدبود. مطالعات حاکی از آن است که این قوانین تبعیض آمیز تا دهه 80 میلادی هم وجود داشت. در این دوران اقلیت های دیگر به خصوص قومیت های سیاه پوست بنا به قوانین مشترک بر علیه آن ها، دارای حس مشترک از هویت شدند.این روند تا زمانی که کتاب «آیات شیطانی سلمان رشدی» با اعتراضات شدید مسلمانان روبرو شد، ادامه داشت و این رخداد و چند رویداد دیگر زمینه را برای برابری حقوق قومیت های مختلف فراهم نمودند تا اینکه در حال حاضر شاهد وجود قوانین شهروندی یکسان میان ساکنین مختلف انگلستان هستیم (Triandafyllidou, 2011: 165) . به طوری که زنان محجبه برقع پوش آفریقایی، عرب، پاکستانی و افغانی با پوشش سیاه رنگ کامل سرتا پا که تنها چشم های آن ها دیده می شود، در کنار زنان اروپایی و آمریایی مینی ژوپ، انگلستان را به دیگ در هم جوشی از فرهنگ های متعارض مبدل کرده است، به طوری که کوچکترین تعارضی میانشان نیست (فاضلی، 1390: 113).
لازم به ذکر است که اگرچه چندفرهنگی در انگلستان به طور معمول یک واقعیت فردی شناخته می شود ولی به طور رسمی در قانون اساسی، قوه مقننه یا مجلسس آن مورد تایید قرار نگرفته است. در واقع گفتمات سیاست های چندفرهنگی این کشور تمایل به سیاست تمرکز دارند (Erin, 2011) ، با این حال چند سازمان دولتی و وزارتخانه مربوط به سیاست های چندفرهنگی جوامع و دولت های محلی است (Department for Communities and Local Government. 2009). علاوه بر آن کمیسیون برابری و حقوق بشر در سال 2007 ایجاد شد که مسئولیت مسادل مربوط به عدالت، تبعیض و حقوق بشر را دارد (Equality and Human Rights Commission. 2009) که سیاست های چندفرهنگی را در بخش های مختلف اجتماعی و فرهنگی انجام می دهند.
کشور انگلستان سیاست های متنوعی در زمینه های مختلف چندفرهنگ گرایی انجام می دهد. این سیاست ها را در رسانه های آن ها به وضوح می توان مشاهده کرد. شبکه بی بی سی یکی از مهمترین شبکه های تلویزیونی، بازتابی از جوامع قومی، مذهبی ( هندو، اسلام، بودائیسم) و غیر مذهبی (سکولاریسم) را به نمایش می گذارد (BBC, 2010a).
قوانین مربوط به عدم ممنوعیت لباس قومی، مذهبی و محلی در بسیاری از مراکز شهری نیز از نمونه های سیاست های چندفرهنگی است (United Kingdom Employment Act, 1989).
شهروندان انگلیسی می توانند علاوه بر این کشور، شهروند دو یا چند کشور دیگر نیز باشند. این موضوع خللی در حقوق شهروندی این افراد وارد نمی کند (Haward, 2005).
بودجه های مختلفی برای فعالیت هنرهای قومی به سازمان های مربوط به امور چندفرهنگی داده می شود (Fisher et al. 1994).